Maha-TET / TAIT 2026 : मराठी व्याकरण

📚 समास व संधी: सखोल माहिती, नियम व महा-चाचणी

(सर्व सूक्ष्म उपप्रकार आणि विशेष अपवादांसह)

💡 १. समास आणि त्याचे सविस्तर उपप्रकार

१. अव्ययीभाव समास (पहिले पद प्रधान)
हा सामासिक शब्द 'क्रियाविशेषण' म्हणून कार्य करतो.
• संस्कृत उपसर्ग: आजन्म, यथाशक्ती, प्रतिदिन.
• फारसी/अरबी उपसर्ग: बेमालूम, गैरहजर, हररोज.
• मराठी द्विरुक्ती: घरोघरी, दारोदारी, गावोगावी.

२. तत्पुरुष समास (दुसरे पद प्रधान)
• विभक्ती तत्पुरुष: सुखप्राप्त (द्वितीया), तोंडपाठ (तृतीया), राजवाडा (षष्ठी).
• अलुक तत्पुरुष: पहिल्या पदाच्या विभक्तीचा लोप होत नाही. (उदा. युधिष्ठिर, तोंडीलावणे, अग्रेसर).
• उपपद / कृदंत: दुसरे पद स्वतंत्र वापरता येत नाही. (उदा. शेतकरी, पंकज, कुंभकार).
• नञ् तत्पुरुष: पहिले पद नकारार्थी (उदा. अयोग्य, नापसंत, बेडर).
• कर्मधारय: दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत (उदा. महादेव, महाराष्ट्र, भाषांतर).
• द्विगु: पहिले पद संख्यावाचक व समूहाचा बोध (उदा. पंचवटी, नवरात्र).
• 🔥 मध्यमपदलोपी: विग्रह करताना मधली पदे गाळलेली असतात. (उदा. पुरणपोळी = पुरण घालून केलेली पोळी, कांदेपोहे, गुळांबा).

३. द्वंद्व समास (दोन्ही पदे प्रधान)
• इतरेतर: 'आणि, व' चा वापर (उदा. आईबाप, हरिहर, विटीदांडू).
• वैकल्पिक: 'किंवा, अथवा' चा वापर (उदा. खरेखोटे, पापपुण्य, पासनापास).
• समाहार: त्याच जातीच्या इतर वस्तूंचा समावेश (उदा. चहापाणी, पालापाचोळा).

४. बहुव्रीही समास (तिसरेच पद प्रधान)
दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून तिसऱ्याच घटकाचा बोध होतो.
• विभक्ती: नीलकंठ (शंकर), लंबोदर (गणपती).
• नञ्: पहिले पद नकारार्थी (उदा. अनाथ, निर्धन, नीरस).
• सह: पहिले पद 'स/सह' असते (उदा. सपरिवार, सवर्ण).

🔗 २. संधी आणि तिचे विशेष नियम

अ) मराठीची विशेष स्वरसंधी:
१. पूर्वरूप संधी: पहिला स्वर कायम राहतो, दुसरा लोप पावतो. (उदा. खिडकी + आत = खिडकीत, नदी + आत = नदीत).
२. पररूप संधी: पहिला स्वर लोप पावतो, दुसरा (पर) कायम राहतो. (उदा. सांग + ऐन = सांगेन, एक + एक = एकैक, घाम + ओजला = घामेजला).

ब) स्वरसंधीचे (संस्कृत) नियम:
• दीर्घत्व: अ+अ=आ, इ+इ=ई (उदा. सूर्यास्त, महेश).
• गुणादेश: अ/आ + इ/ई = 'ए' | उ/ऊ = 'ओ' | ऋ = 'अर्' (उदा. रमा+ईश=रमेश, महा+उत्सव=महोत्सव, महा+ऋषी=महर्षी).
• वृद्ध्यदेश: अ/आ + ए/ऐ = 'ऐ' | ओ/औ = 'औ' (उदा. सदा+एव=सदैव).
• यणादेश: इ/उ/ऋ पुढे विजातीय स्वर आल्यास अनुक्रमे 'य्, व्, र्' होतो. (उदा. प्रीती+अर्थ=प्रीत्यर्थ, सु+अल्प=स्वल्प).

क) व्यंजनसंधी (विशेष नियम):
• प्रथम व्यंजन: व्यंजनापुढे कठोर व्यंजन (उदा. विपद्+काल = विपत्काल).
• तृतीय व्यंजन: व्यंजनापुढे मृदू वर्ण (उदा. वाक्+ईश्वरी = वागीश्वरी).
• अनुनासिक संधी: व्यंजनापुढे अनुनासिक (उदा. वाक्+निश्चय = वाङ्‌निश्चय).
• 🔥 'त' ची विशेष संधी:
    - त् पुढे च/छ आल्यास ➔ च् (सत्+चरित्र = सच्चरित्र)
    - त् पुढे ज/झ आल्यास ➔ ज् (सत्+जन = सज्जन)
    - त् पुढे श आल्यास ➔ च्छ (सत्+शिष्य = सच्छिष्य)
    - त् पुढे ल आल्यास ➔ ल् (उत्+लंघन = उल्लंघन)

ड) विसर्गसंधी:
• उकार संधी: मनः + राज्य = मनोराज्य, तेजः + निधी = तेजोनिधी.
• र-संधी: निः + अंतर = निरंतर, दुः + जन = दुर्जन.
• श/ष/स संधी: विसर्गापुढे च/छ आल्यास 'श्', क/ख/प/फ आल्यास 'ष्', त/थ आल्यास 'स्' होतो. (उदा. निः + चल = निश्चल, निः + फळ = निष्फळ, मनः + ताप = मनस्ताप).

📋 मोफत नोंदणी व सराव

✍️ निर्मिती व संकलन: श्री. विशाल सुशिला यशवंत बोरसे
उपशिक्षक (प्राथमिक विभाग), मालेगाव एज्युकेशन सोसायटी, मालेगाव, जि. नाशिक.

परीक्षार्थी शिक्षकाचे पूर्ण नाव: जिल्हा:

⚠️ कृपया चाचणी सुरू करण्यापूर्वी तुमचे पूर्ण नाव व जिल्हा भरा!

📘 व्याकरण चाचणी: समास व संधी (सखोल)

(एकूण प्रश्न: २० | एकूण पाने: ४)

🎉 अभिनंदन! चाचणी पूर्ण झाली!

👤 नाव:

🏆 एकूण गुण: / 20

📲 महा-टीईटी च्या दररोजच्या नोट्स व चाचणी मिळवण्यासाठी:

🟢 AB EDUCATIONS - WhatsApp ग्रुप जॉईन करा

शिक्षक पात्रता परीक्षा विभाग

शिष्यवृत्ती परीक्षा विभाग