महा-टीईटी २०२६ : बालमानसशास्त्र महा-रिव्हिजन

💡 वोल्फगँग कोहलर: मर्मदृष्टीमूलक अध्ययन

(Insightful Learning - सुलतान चिंपांझी व समष्टिवाद)

📌 १. वोल्फगँग कोहलर आणि 'समष्टिवाद' (Gestalt)

वोल्फगँग कोहलर हे एक प्रसिद्ध जर्मन मानसशास्त्रज्ञ होते. ते 'समष्टिवादी' किंवा 'आकारिकवादी' (Gestalt) पंथाचे प्रमुख पुरस्कर्ते होते. (या पंथात त्यांच्यासोबत मॅक्स वर्दीमर आणि कर्ट कोफ्का यांचाही समावेश होतो).

Gestalt (गेस्टाल्ट) म्हणजे काय? हा एक जर्मन शब्द आहे, ज्याचा अर्थ 'समग्रता', 'संपूर्ण आकार' किंवा 'Total Pattern' असा होतो. या शास्त्रज्ञांच्या मते, "माणूस कोणत्याही गोष्टीकडे तुकड्या-तुकड्यांत न बघता, ती एक 'संपूर्ण गोष्ट' म्हणून बघतो." (The whole is greater than the sum of its parts).

🧠 २. मर्मदृष्टीमूलक अध्ययन म्हणजे काय?

थॉर्नडाईकच्या मांजरासारखे 'अंधाधुंद प्रयत्न आणि चुका' (Trial and Error) करून शिकण्याला कोहलर यांनी विरोध केला. त्यांच्या मते, उच्च बुद्धिमत्ता असलेले प्राणी आणि माणसे नवीन गोष्ट शिकताना अंधाधुंद चुका करत नाहीत. ते आधी संपूर्ण 'परिस्थितीचे निरीक्षण' करतात, दोन गोष्टींमधील 'संबंध' (Relationship) ओळखतात आणि अचानक त्यांच्या मेंदूत एक 'प्रकाश पडतो'.

अचानक सुचलेली उकल म्हणजेच 'मर्मदृष्टी' (Insight) होय. यालाच मानसशास्त्रात "Aha! Moment" (अरेच्चा! सापडलं) असेही म्हणतात.

🐵 ३. कोहलरचा प्रसिद्ध प्रयोग: 'सुलतान' चिंपांझी

कोहलर यांनी १९१३ ते १९१७ या काळात 'टेनेरिफ' (Tenerife) बेटावर वानरांवर आणि चिंपांझींवर अनेक प्रयोग केले. त्यातील सर्वात हुशार चिंपांझीचे नाव 'सुलतान' (Sultan) होते. कोहलर यांनी सुलतानवर मुख्य दोन प्रयोग केले:

🟢 प्रयोग १: काठ्यांचा प्रयोग (Stick Experiment)

सुलतानला पिंजऱ्यात ठेवले व बाहेर केळी ठेवली. पिंजऱ्यात दोन 'पोकळ काठ्या' ठेवल्या होत्या, ज्या एकमेकांत अडकवून मोठी काठी करता येत होती. सुलतानने आधी एका काठीने प्रयत्न केला. मग तो शांत बसला. अचानक त्याला 'मर्मदृष्टी' प्राप्त झाली. त्याने दोन्ही काठ्या एकमेकांत जोडल्या आणि केळी सहज ओढून खाल्ली.

🟢 प्रयोग २: खोक्यांचा प्रयोग (Box Stacking Experiment)

सुलतानला पिंजऱ्यात ठेवून केळी छताला उंच टांगली. पिंजऱ्यात २-३ रिकामे लाकडी खोके (Boxes) ठेवले. सुलतानने आधी उड्या मारून केळी पकडण्याचा प्रयत्न केला. नंतर तो शांत बसला व संपूर्ण परिस्थितीचे निरीक्षण केले. अचानक त्याला युक्ती सुचली (Insight). त्याने एकावर एक खोके रचले, त्यावर चढला आणि केळी काढली.

⚙️ ४. मर्मदृष्टीमूलक अध्ययनाची वैशिष्ट्ये

बुद्धिमत्तेचा वापर: हे अध्ययन फक्त हुशार प्राण्यांमध्ये किंवा माणसांमध्येच शक्य आहे. (गांडूळ किंवा उंदरांमध्ये नाही).
अचानक मिळणारे यश: मर्मदृष्टी ही 'अचानक' प्राप्त होते. यात यशाची पायरी टप्प्याटप्प्याने गाठली जात नाही, तर अचानक 'ट्यूबलाईट' पेटते.
परिस्थितीचे समग्र आकलन: व्यक्ती परिस्थितीकडे 'संपूर्ण' (Whole) लक्ष देते, सुट्या भागांकडे नाही.
मानसिक प्रयत्न-प्रमाद: यात शारीरिक चुका करण्यापेक्षा, मेंदूतच 'मानसिक पातळीवर' विचार करून प्रश्न सोडवला जातो.

🎓 ५. शिक्षकाची भूमिका आणि शैक्षणिक महत्त्व

'पूर्णाकडून अंशाकडे' (Whole to Part): हे शिक्षणाचे सर्वात महत्त्वाचे सूत्र या सिद्धांतातून आले आहे. शिक्षकाने आधी धड्याची 'संपूर्ण कल्पना' (सारांश) सांगावी आणि नंतर छोट्या छोट्या मुद्द्यांकडे (अंशाकडे) वळावे. (उदा. आधी पूर्ण झाड दाखवणे आणि मग पाने-फुले शिकवणे).
पाठांतराला विरोध: हा सिद्धांत 'घोकंपट्टी' किंवा पाठांतराला विरोध करतो आणि 'समजून घेऊन शिकण्यावर' (Logical Thinking) भर देतो.
गणित आणि विज्ञानासाठी उपयुक्त: भूमितीचे प्रमेय सोडवणे, गणितातील कोडी सोडवणे किंवा विज्ञानाचे शोध लावणे यासाठी मर्मदृष्टीचाच (Insight) वापर होतो.

शिक्षक पात्रता परीक्षा विभाग

शिष्यवृत्ती परीक्षा विभाग