महा-टीईटी २०२६ : बालमानसशास्त्र व मूल्यमापन

💡 सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन (CCE)

आकारिक (Formative) आणि संकलित (Summative) मूल्यमापन

📌 प्रस्तावना: CCE म्हणजे नक्की काय?

पूर्वीच्या काळी विद्यार्थ्याची हुशारी फक्त त्याच्या 'सहामाही किंवा वार्षिक' परीक्षेतील गुणांवरून ठरवली जायची. पण यामुळे मुलांवर प्रचंड ताण यायचा. यावर उपाय म्हणून शिक्षण हक्क कायदा (RTE 2009) नुसार देशभरात 'सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन' (Continuous and Comprehensive Evaluation - CCE) ही पद्धत लागू करण्यात आली.

सातत्यपूर्ण (Continuous): मूल्यमापन ही वर्षाच्या शेवटी एकदाच घेण्याची गोष्ट नसून, ती वर्षभर 'रोज' चालणारी प्रक्रिया आहे.
सर्वंकष (Comprehensive): फक्त पुस्तकी ज्ञानाचे (बौद्धिक) मूल्यमापन न करता, मुलांच्या कला, क्रीडा, मूल्ये, आणि शारीरिक विकासाचे (सर्वांगीण) मूल्यमापन करणे.

🛠️ भाग १: आकारिक मूल्यमापन (Formative Assessment)

विद्यार्थ्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला 'आकार' देण्याच्या प्रक्रियेत जे मूल्यमापन केले जाते, त्याला 'आकारिक मूल्यमापन' म्हणतात. हे शिकवण्याची प्रक्रिया चालू असतानाच (During the learning process) केले जाते. याचा मुख्य उद्देश विद्यार्थ्याला 'पास किंवा नापास' करणे नसून, त्याच्या अध्ययनातील अडचणी शोधून त्या दूर करणे (Diagnostic & Remedial) हा असतो. यालाच 'Assessment FOR Learning' (अध्ययनासाठी मूल्यमापन) असे म्हणतात.

▶ आकारिक मूल्यमापनाची ७ महत्त्वाची साधने / तंत्रे:

१. दैनंदिन निरीक्षण (Observation): विद्यार्थ्याचे वर्गातील वागणे, सहकार्य, आणि सहभाग यावर रोज शिक्षकांनी लक्ष ठेवणे (उदा. नोंदवही/Anecdotal Records वापरणे).
२. तोंडी काम (Oral Work): वर्गात प्रश्न विचारणे, पाढे म्हणवून घेणे, कविता गायन, किंवा गटचर्चा घेणे.
३. प्रात्यक्षिक / प्रयोग (Practical): विज्ञानाचे प्रयोग स्वतः हाताळायला देणे किंवा गणिताची मॉडेल्स बनवायला लावणे.
४. उपक्रम (Activity): वर्गात किंवा वर्गाबाहेर कृतियुक्त सहभाग (उदा. वृक्षारोपण, स्वच्छता मोहीम, भित्तिपत्रक बनवणे).
५. प्रकल्प (Project): एखाद्या विषयावर सखोल माहिती गोळा करून अहवाल तयार करणे. (यामुळे स्वयंअध्ययन सवय लागते).
६. चाचणी (Unit Test): घटक शिकवून झाल्यावर विद्यार्थ्याला किती समजले हे पाहण्यासाठी घेतलेली छोटी लेखी परीक्षा (Open book test सुद्धा यात येते).
७. स्वाध्याय / वर्गकार्य (Assignment): घरी किंवा वर्गात सोडवण्यासाठी दिलेला अभ्यास.

🎓 भाग २: संकलित मूल्यमापन (Summative Assessment)

एखादे सत्र (Semester) पूर्ण झाल्यानंतर, विद्यार्थ्याने 'एकूण किती ज्ञान संकलित केले' हे तपासण्यासाठी जे मूल्यमापन केले जाते, त्याला 'संकलित मूल्यमापन' म्हणतात. हे वर्षातून ठराविक वेळीच (उदा. प्रथम सत्र परीक्षा व द्वितीय सत्र परीक्षा) घेतले जाते.

उद्देश: याचा मुख्य उद्देश विद्यार्थ्याला ग्रेड (श्रेणी) देणे किंवा पुढच्या वर्गात प्रवेश देणे हा असतो (Judgmental).
स्वरूप: याला 'Assessment OF Learning' (अध्ययनाचे मूल्यमापन) असे म्हणतात.
साधने: यात प्रामुख्याने लेखी परीक्षा (Written Exam), मोठी तोंडी परीक्षा आणि प्रात्यक्षिक परीक्षा यांचा समावेश होतो.

⚖️ भाग ३: आकारिक विरुद्ध संकलित (Key Differences)

मुद्दे	आकारिक मूल्यमापन (Formative)	संकलित मूल्यमापन (Summative)
कधी होते?	वर्षभर, रोज शिकवताना.	सत्राच्या किंवा वर्षाच्या शेवटी.
मुख्य उद्देश	सुधारणा करणे (दोष शोधून दूर करणे).	निर्णय देणे (ग्रेड/निकाल लावणे).
साधने	निरीक्षण, प्रकल्प, तोंडी काम, उपक्रम इ.	सत्रांत लेखी व तोंडी परीक्षा.
इंग्रजी संज्ञा	Assessment FOR Learning	Assessment OF Learning

शिक्षक पात्रता परीक्षा विभाग

शिष्यवृत्ती परीक्षा विभाग