🏆 महा-टीईटी २०२६ (पेपर १) | 🧠 बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र

📝 संकल्पना व विवेचन: विकासाची दिशा

परीक्षार्थी शिक्षक मित्रांनो, बालकाचा विकास हा रँडम (कसाही) होत नाही, तर तो एका निश्चित क्रमाने आणि दिशेने होतो. बालकाच्या शरीराचा विकास कोणत्या दिशेने होतो, यावरून विकासाच्या दिशेचे दोन मुख्य प्रकार पडतात. टीईटी परीक्षेत यावर १००% प्रश्न विचारला जातो.

१. शीर्षगामी तत्त्व (Cephalocaudal Sequence)

• 'Cephalo' म्हणजे डोके आणि 'Caudal' म्हणजे पाय.
• बालकाचा विकास हा डोक्याकडून पायाकडे (Head to Toe) या दिशेने होतो.
• उदाहरणे:
  • गर्भावस्थेत सर्वात आधी बालकाचे डोके तयार होते आणि नंतर शरीराचा खालचा भाग.
  • जन्मानंतर बाळ सर्वात आधी आपली मान सावरायला (डोके) शिकते, त्यानंतर पाठीवर नियंत्रण मिळवून बसायला शिकते, नंतर रांगायला शिकते आणि सर्वात शेवटी पायांवर नियंत्रण मिळवून चालायला शिकते.

२. समीप-दूर तत्त्व / मध्य-बाह्य तत्त्व (Proximodistal Sequence)

• 'Proximo' म्हणजे जवळचा (मध्यभाग) आणि 'Distal' म्हणजे दूरचा (बाह्यभाग).
• बालकाचा विकास हा शरीराच्या मध्यभागाकडून बाह्यभागाकडे (Center to Outward) होतो.
• यामध्ये आधी पाठीचा कणा विकसित होतो आणि नंतर शरीराचे बाह्य अवयव (हात, पाय, बोटे).
• उदाहरणे:
  • बाळ आधी पूर्ण हाताचा वापर करून वस्तू पकडण्याचा प्रयत्न करते आणि नंतर हळूहळू हाताच्या बोटांनी (चिमुटीने) छोटी वस्तू पकडायला शिकते.
  • चित्र काढताना मूल आधी पूर्ण हात हलवते, नंतर मनगट आणि शेवटी बोटांवर नियंत्रण मिळवते.