महा-टीईटी २०२६ : बालमानसशास्त्र महा-रिव्हिजन

🐶 इव्हान पाव्हलॉव्ह: अभिजात अभिसंधान सिद्धांत

(Classical Conditioning - कुत्र्यावरील प्रयोग व महत्त्वाची तत्त्वे)

📌 १. इव्हान पाव्हलॉव्ह (Ivan Pavlov) कोण होते?

इव्हान पाव्हलॉव्ह हे एक रशियन 'शरीरक्रियाशास्त्रज्ञ' (Physiologist) होते. ते मूळचे मानसशास्त्रज्ञ नव्हते. पचनक्रियेवर (Digestion) संशोधन करताना त्यांना या सिद्धांताचा शोध 'अचानक' लागला. या संशोधनासाठी त्यांना १९०४ साली 'नोबेल पारितोषिक' मिळाले होते.

🧠 २. अभिजात अभिसंधान म्हणजे नक्की काय?

'अभिसंधान' (Conditioning) म्हणजे 'सवय लावणे' किंवा 'दोन गोष्टींची सांगड घालणे'.
नैसर्गिक उद्दीपकाला (उदा. अन्न) मिळणारा नैसर्गिक प्रतिसाद (उदा. लाळ गळणे), जेव्हा एखाद्या 'कृत्रिम उद्दीपकाला' (उदा. घंटा) मिळू लागतो, तेव्हा त्याला 'अभिजात अभिसंधान' असे म्हणतात. थोडक्यात सांगायचे तर: नैसर्गिक गोष्टीची सवय कृत्रिम गोष्टीला लावून घेणे.

🐕 ३. पाव्हलॉव्हचा प्रसिद्ध प्रयोग: 'कुत्र्यावरील प्रयोग'

पाव्हलॉव्ह यांनी एका कुत्र्याच्या गळ्याला शस्त्रक्रिया करून एक नळी लावली, जेणेकरून त्याची लाळ मोजता येईल. हा प्रयोग ३ टप्प्यांत झाला:

टप्पा १ (अभिसंधानापूर्वी): कुत्र्याला अन्न (नैसर्गिक उद्दीपक) दिले, की त्याच्या तोंडात नैसर्गिकरीत्या लाळ गळायची. पण जेव्हा फक्त घंटा वाजवली (कृत्रिम उद्दीपक), तेव्हा कुत्रा फक्त कान टवकारायचा, लाळ गळत नसे.
टप्पा २ (अभिसंधानादरम्यान): पाव्हलॉव्ह यांनी आधी 'घंटा वाजवली' आणि लगेच (अर्ध्या सेकंदात) 'अन्न दिले'. घंटा + अन्न = लाळ गळणे. हा क्रम त्यांनी अनेक दिवस वारंवार केला.
टप्पा ३ (अभिसंधानानंतर - मुख्य परिणाम): काही दिवसांनी पाव्हलॉव्ह यांनी 'अन्न दिलेच नाही', फक्त 'घंटा वाजवली'. तरीही घंटेचा आवाज ऐकून कुत्र्याच्या तोंडातून लाळ गळू लागली! म्हणजेच कुत्र्याच्या मेंदूत घंटा आणि अन्न यांची 'सांगड' (अभिसंधान) घातली गेली.

⚙️ ४. प्रयोगातील ४ अत्यंत महत्त्वाच्या संकल्पना

परीक्षेत या ४ संकल्पनांवर नेहमी प्रश्न विचारले जातात:

UCS (Unconditioned Stimulus / अनभिसंधित उद्दीपक): अन्न (ज्याला नैसर्गिक प्रतिसाद मिळतो).
UCR (Unconditioned Response / अनभिसंधित प्रतिसाद): अन्न पाहून लाळ गळणे (नैसर्गिक क्रिया).
CS (Conditioned Stimulus / अभिसंधित उद्दीपक): घंटा (कृत्रिम गोष्ट).
CR (Conditioned Response / अभिसंधित प्रतिसाद): फक्त घंटा ऐकून लाळ गळणे (शिकलेली सवय).

🔬 ५. सिद्धांतातील महत्त्वाची ३ तत्त्वे (अतिसूक्ष्म मुद्दे)

अ) सामान्यीकरण (Generalization):

जेव्हा मूल एका अभिसंधित उद्दीपकाला (CS) घाबरते, तेव्हा ते त्याच्याशी 'साधर्म्य' (सारखेपणा) असलेल्या दुसऱ्या गोष्टींनाही घाबरू लागते.
उदा: एका मुलाला 'पांढऱ्या उंदराची' भीती दाखवली गेली. काही दिवसांनी ते मूल पांढरा ससा, पांढरे मांजर आणि अगदी म्हाताऱ्या माणसाच्या पांढऱ्या दाढीलाही घाबरू लागले.

ब) विभेदन (Discrimination):

हा सामान्यीकरणाच्या अगदी उलट प्रकार आहे. यात व्यक्ती दोन वेगवेगळ्या उद्दीपकांमधील 'फरक' ओळखायला शिकते.
उदा: कुत्र्याला जर विशिष्ट आवाजाच्या घंटेवरच अन्न दिले आणि दुसऱ्या घंटेवर दिले नाही, तर तो फक्त पहिल्या घंटेवरच लाळ गाळतो. तो दोन घंटांमधील 'फरक' ओळखतो.

क) विलोपन किंवा नष्ट होणे (Extinction):

जर अभिसंधान झाल्यानंतर (सवय लागल्यावर), तुम्ही 'कृत्रिम उद्दीपकासोबत' (घंटा) 'नैसर्गिक उद्दीपक' (अन्न) देणे वारंवार बंद केले, तर हळूहळू सवय मोडते आणि लाळ गळणे बंद होते.
उदा: तुम्ही रोज घंटा वाजवून कुत्र्याला अन्न दिले नाही, तर काही दिवसांनी तो घंटेवर लाळ गाळणे बंद करेल (सवय नष्ट होईल).

❓ वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्र १: 'अभिजात अभिसंधान' सिद्धांताचा शिक्षणात काय उपयोग आहे?

उत्तर: मुलांना सकाळी लवकर उठण्याची, स्वच्छतेची सवय लावण्यासाठी याचा उपयोग होतो. तसेच 'विलोपन' या तत्त्वाचा वापर करून मुलांच्या मनावरील अंधाराची किंवा प्राण्यांची नको असलेली भीती (Phobia) दूर करता येते.

प्र २: A for Apple शिकवताना आपण चित्राचा वापर करतो, हे कशाचे उदाहरण आहे?

उत्तर: हे अभिजात अभिसंधानाचेच उदाहरण आहे. यात आपण अक्षराची सांगड 'सफरचंदाच्या चित्राशी' (अभिसंधान) घालतो.

शिक्षक पात्रता परीक्षा विभाग

शिष्यवृत्ती परीक्षा विभाग