महा-टीईटी २०२६ : बालमानसशास्त्र महा-रिव्हिजन

🐁 बी. एफ. स्किनर: साधक अभिसंधान सिद्धांत

(Operant Conditioning - उंदरावरील प्रयोग व प्रबलीकरण)

📌 १. बी. एफ. स्किनर (B. F. Skinner) कोण होते?

बुरहस फ्रेडरिक स्किनर (B. F. Skinner) हे एक अतिशय प्रसिद्ध अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ आणि 'कट्टर वर्तनवादी' (Radical Behaviorist) होते. त्यांनी पाव्हलॉव्ह आणि थॉर्नडाईक यांच्या सिद्धांतांचा पुढे अभ्यास केला आणि स्वतःचा एक नवीन आणि अधिक प्रगत सिद्धांत मांडला. या सिद्धांताला 'साधक अभिसंधान' (Operant Conditioning) किंवा 'नैमित्तिक अभिसंधान' (Instrumental Conditioning) असे म्हणतात.

🧠 २. साधक अभिसंधान म्हणजे नक्की काय?

स्किनर यांच्या मते, "एखाद्या व्यक्तीचे किंवा प्राण्याचे 'वर्तन' (Behavior) हे त्या वर्तनाच्या 'परिणामांवर' (Consequences) अवलंबून असते." जर एखाद्या कृतीचा परिणाम चांगला (सुखद) असेल, तर ती कृती वारंवार घडते. पण जर परिणाम वाईट (दुःखद) असेल, तर ती कृती थांबते.

पाव्हलॉव्हच्या सिद्धांतात प्राणी (कुत्रा) 'निष्क्रिय' होता (तो फक्त उभा होता). पण स्किनरच्या सिद्धांतात प्राणी 'सक्रिय' (Active) असतो. तो स्वतःहून काहीतरी साधतो/मिळवतो, म्हणूनच याला 'साधक' अभिसंधान म्हणतात.

📦 ३. स्किनरचा प्रसिद्ध प्रयोग: 'उंदीर आणि स्किनर बॉक्स'

स्किनर यांनी आपले मुख्य प्रयोग पांढरे उंदीर आणि कबुतरे यांच्यावर केले:

प्रयोगाची रचना: त्यांनी एका भुकेल्या पांढऱ्या उंदराला एका खास तयार केलेल्या पेटीत ठेवले. या पेटीला मानसशास्त्रात 'स्किनर बॉक्स' (Skinner Box) म्हणतात. पेटीत एक 'कळ' (Lever) होती.
प्रयोगाची कृती: उंदीर पेटीत इकडे तिकडे फिरत असताना त्याचा पाय अचानक त्या 'कळीवर' पडला. कळ दाबली गेल्याबरोबर पेटीत एका नळीतून अन्नाची गोळी (Food pellet) पडली. उंदराने ती खाल्ली.
निष्कर्ष: उंदराला समजले की 'कळ दाबणे' आणि 'अन्न मिळणे' यांचा संबंध आहे. अन्नाच्या गोळीने इथे 'प्रबलीकरण' (Reinforcement) चे काम केले. त्यानंतर उंदीर जेव्हा जेव्हा भुकेला असे, तेव्हा तो थेट जाऊन कळ दाबू लागला. उसने 'अन्न मिळवण्यासाठी' एक नवीन वर्तन साध्य केले.

⚙️ ४. सर्वात महत्त्वाचा घटक: प्रबलीकरण (Reinforcement)

'प्रबलीकरण' म्हणजे अशी कोणतीही गोष्ट, ज्यामुळे एखाद्या वर्तनाची पुनरावृत्ती होण्याची (ते पुन्हा पुन्हा घडण्याची) 'शक्यता वाढते'. स्किनर यांनी प्रबलीकरणाचे मुख्य दोन प्रकार सांगितले आहेत:

🟢 अ) धन प्रबलीकरण (Positive Reinforcement):

जेव्हा एखादी 'चांगली किंवा आवडती गोष्ट' दिल्यामुळे वर्तन वाढते, तेव्हा त्याला धन प्रबलीकरण म्हणतात.
उदा: मुलाने गृहपाठ पूर्ण केल्यावर त्याला 'चॉकलेट' किंवा 'शाबासकी' देणे. (चॉकलेट मिळाल्यामुळे मूल रोज गृहपाठ करेल).

🔴 ब) ऋण प्रबलीकरण (Negative Reinforcement):

टीप: येथे सर्वाधिक गोंधळ उडतो!
जेव्हा एखादी 'त्रासदायक किंवा नको असलेली गोष्ट' काढून घेतल्यामुळे (काढून टाकल्यामुळे) चांगली सवय/वर्तन वाढते, तेव्हा त्याला ऋण प्रबलीकरण म्हणतात.
उदा: गाडी चालवताना सीटबेल्ट लावला नाही, तर गाडीचा त्रासदायक 'बीप-बीप' आवाज येतो. तो आवाज 'थांबवण्यासाठी' (त्रास काढून टाकण्यासाठी) व्यक्ती सीटबेल्ट लावते. (ऋण प्रबलीकरण म्हणजे 'शिक्षा' नव्हे!)

⚫ ५. शिक्षा (Punishment) म्हणजे काय?

शिक्षेचा उद्देश एखादे 'चुकीचे वर्तन थांबवणे किंवा कमी करणे' हा असतो. उदा: मुलाने शिवी दिल्यावर त्याला रट्टा मारणे. स्किनर यांचा 'शिक्षेवर' अजिबात विश्वास नव्हता. त्यांच्या मते शिक्षेने तात्पुरता फरक पडतो, पण कायमस्वरूपी सुधारणा होत नाही.

🎓 ६. शिक्षकाची भूमिका आणि शैक्षणिक महत्त्व

क्रमन्वित अध्ययन (Programmed Learning): स्किनरच्या सिद्धांताचा हा सर्वात मोठा शैक्षणिक फायदा आहे. या पद्धतीत कठीण अभ्यासक्रम 'लहान लहान टप्प्यांत' विभागला जातो. मुलाने एक टप्पा बरोबर सोडवला की त्याला लगेच 'शाबासकी' मिळते. (उदा. BYJU'S सारखे ॲप्स).
वर्तनाला आकार देणे (Shaping): गुंतागुंतीचे कौशल्य (उदा. हस्ताक्षर सुधारणे) शिकवताना, सुरुवातीला छोट्या छोट्या यशाबद्दल बक्षीस देऊन मुलाच्या वर्तनाला योग्य आकार देणे.
तत्काळ प्रबलीकरण: मुलाने चांगले काम केल्यावर त्याला 'लगेच' शाबासकी दिली पाहिजे, तरच तिचा प्रभाव पडतो.

शिक्षक पात्रता परीक्षा विभाग

शिष्यवृत्ती परीक्षा विभाग